<?xml version="1.0" encoding="utf8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI xml:lang="pi-Latn">
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">(7) 2. Bhūmicālavaggo</p>

<p rend="subhead">1. Icchāsuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="61"><hi rend="paranum">61</hi><hi rend="dot">.</hi> Sattamassa <pb ed="V" n="3.0240" /> paṭhame <hi rend="bold">pavivittassā</hi>ti kāyavivekena vivittassa. <hi rend="bold">Nirāyattavuttino</hi>ti katthaci anāyattavuttino vipassanākammikassa. <hi rend="bold">Lābhāyā</hi>ti catupaccayalābhāya. <hi rend="bold">Socī ca paridevī cā</hi>ti sokī ca paridevī ca. Socicca parideviccātipi pāṭho. <hi rend="bold">Cuto ca saddhammā</hi>ti taṃkhaṇaṃyeva vipassanāsaddhammā cuto. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>

<p rend="subhead">2. Alaṃsuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="62"><hi rend="paranum">62</hi><hi rend="dot">.</hi> Dutiye <hi rend="bold">alaṃ attano alaṃ paresa</hi>nti attano ca paresañca hitapaṭipattiyaṃ samattho pariyatto anucchaviko. <hi rend="bold">Khippanisantī</hi>ti <pb ed="P" n="4.0141" /> khippaṃ upadhāreti, khandhadhātuāyatanādīsu kathiyamānesu te dhamme khippaṃ jānātīti attho. Imasmiṃ sutte samathavipassanā kathitā. Puggalajjhāsayena pana desanāvilāsena cetaṃ matthakato paṭṭhāya heṭṭhā otarantaṃ kathitanti.</p>

<p rend="subhead">3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="63"><hi rend="paranum">63</hi><hi rend="dot">.</hi> Tatiye <hi rend="bold">evamevā</hi>ti nikkāraṇeneva. Yathā vā ayaṃ yācati, evameva. <hi rend="bold">Moghapurisā</hi>ti mūḷhapurisā tucchapurisā. <hi rend="bold">Ajjhesantī</hi>ti yācanti. <hi rend="bold">Anubandhitabba</hi>nti iriyāpathānugamanena anubandhitabbaṃ maṃ na vijahitabbaṃ maññanti. Ājānanatthaṃ apasādento evamāha. Esa kira bhikkhu ovāde dinnepi pamādameva anuyuñjati, dhammaṃ sutvā tattheva vasati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na icchati. Tasmā bhagavā evaṃ apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno <pb ed="M" n="3.0242" />, tasmā taṃ ovadanto <hi rend="bold">tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabba</hi>ntiādimāha. Tattha <hi rend="bold">ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantī</hi>ti iminā tāvassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto.</p>

<p rend="bodytext">Tato <pb ed="V" n="3.0241" /> ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ <hi rend="bold">yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ</hi><pb ed="P" n="4.0142" /><hi rend="bold">‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati…pe… susamāraddhā’’</hi>ti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vaḍḍhetvā puna<hi rend="bold"> yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsī</hi>tiādi vuttaṃ. Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenapi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno ‘‘savitakkasavicārampī’’tiādinā nayena bhāveyyāsīti.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ vatvā ca pana avasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ kareyyāsīti dassento <hi rend="bold">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’</hi>tiādimāha. Evaṃ mettāpubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ <hi rend="bold">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassī’’</hi>tiādiṃ vatvā <hi rend="bold">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasī</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">gagghasī</hi>ti gamissasi. <hi rend="bold">Phāsuṃyevā</hi>ti iminā arahattaṃ dasseti. Arahattappatto hi sabbiriyāpathesu phāsu viharati nāma.</p>

<p rend="subhead">4. Gayāsīsasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="64"><hi rend="paranum">64</hi><hi rend="dot">.</hi> Catutthe <pb ed="M" n="3.0243" /><hi rend="bold">etadavocā</hi>ti attano padhānabhūmiyaṃ uppannaṃ vitakkaṃ bhikkhusaṅghassa ārocetuṃ – ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca. <hi rend="bold">Obhāsa</hi>nti <pb ed="P" n="4.0143" /> dibbacakkhuñāṇobhāsaṃ. <hi rend="bold">Ñāṇadassana</hi>nti dibbacakkhubhūtaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. <hi rend="bold">Sannivutthapubba</hi>nti ekato vasitapubbaṃ. Imasmiṃ pana sutte dibbacakkhuñāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, yathākammupagañāṇaṃ, anāgataṃsañāṇaṃ, paccuppannaṃsañāṇaṃ, atītaṃsañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇanti imāni tāva aṭṭha ñāṇāni pāḷiyaṃyeva āgatāni, tehi pana saddhiṃ vipassanāñāṇāni cattāri maggañāṇāni, cattāri <pb ed="V" n="3.0242" /> phalañāṇāni, cattāri paccavekkhaṇañāṇāni, cattāri paṭisambhidāñāṇāni cha asādhāraṇañāṇānīti etāni ñāṇāni samodhānetvā kathentena evaṃ idaṃ suttaṃ kathitaṃ nāma hoti.</p>

<p rend="subhead">5. Abhibhāyatanasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="65"><hi rend="paranum">65</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcame <hi rend="bold">abhibhāyatanānī</hi>ti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. <hi rend="bold">Ajjhattaṃ rūpasaññī</hi>tiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlakaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Eko bahiddhā rūpāni passatī</hi>ti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ <pb ed="P" n="4.0144" /> parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. <hi rend="bold">Parittānī</hi>ti avaḍḍhitāni. <hi rend="bold">Suvaṇṇadubbaṇṇānī</hi>ti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. <hi rend="bold">Tāni abhibhuyyā</hi>ti yathā nāma sampannaggahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ <pb ed="M" n="3.0244" /> atthī’’ti saṃkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. <hi rend="bold">Jānāmi passāmī</hi>ti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. <hi rend="bold">Evaṃsaññī hotī</hi>ti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Appamāṇānī</hi>ti <pb ed="V" n="3.0243" /> vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. <hi rend="bold">Abhibhuyyā</hi>ti ettha ca pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kiṃ esā mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe <pb ed="P" n="4.0145" /> bhāro atthī’’ti abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādanevettha appanaṃ pāpetīti attho.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ajjhattaṃ arūpasaññī</hi>ti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Eko bahiddhā rūpāni passatī</hi>ti yassa parikammampi nimittampi bahiddhā uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane ca vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.</p>

<p rend="bodytext">Pañcamaabhibhāyatanādīsu <hi rend="bold">nīlānī</hi>ti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. <hi rend="bold">Nīlavaṇṇānī</hi>ti vaṇṇavasena. <hi rend="bold">Nīlanidassanānī</hi>ti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. <hi rend="bold">Nīlanibhāsānī</hi>ti <pb ed="M" n="3.0245" /> idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca <pb ed="P" n="4.0146" /> parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vitthārato vuttamevāti.</p>

<p rend="subhead">6. Vimokkhasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="66"><hi rend="paranum">66</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vimokkhā</hi>ti kenaṭṭhena vimokkhā? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke <pb ed="V" n="3.0244" /> vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu vimokkhesu atthi.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Rūpī rūpāni passatī</hi>ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. <hi rend="bold">Ajjhattaṃ arūpasaññī</hi>ti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Subhanteva adhimutto hotī</hi>ti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhaṃ kasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana –</p>

<p rend="indent">‘‘Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ <pb ed="P" n="4.0147" />…pe… viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena <pb ed="M" n="3.0246" /> …pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati. Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sabbaso rūpasaññāna</hi>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.276-277) vuttameva. <hi rend="bold">Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho</hi>ti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.</p>

<p rend="subhead">7-8. Anariyavohārasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="67-68"><hi rend="paranum">67-68</hi><hi rend="dot">.</hi> Sattame <pb ed="V" n="3.0245" /><hi rend="bold">anariyavohārā</hi>ti na ariyakathā sadosakathā. Yāhi cetanāhi te vohāre voharanti, tāsaṃ etaṃ nāmaṃ. Aṭṭhame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.</p>

<p rend="subhead">9. Parisāsuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="69"><hi rend="paranum">69</hi><hi rend="dot">.</hi> Navame <hi rend="bold">khattiyaparisā</hi>ti khattiyānaṃ parisānaṃ sannipāto samāgamo. Esa nayo sabbattha. <hi rend="bold">Anekasataṃ khattiyaparisa</hi>nti bimbisārasamāgama-ñātisamāgama-licchavisamāgamādisadisaṃ, aññesu cakkavāḷesupi labbhateva. <hi rend="bold">Sallapitapubba</hi>nti ālāpasallāpo katapubbo. <hi rend="bold">Sākacchā</hi>ti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. <hi rend="bold">Yādisako tesaṃ vaṇṇo</hi>ti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇo. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca <pb ed="P" n="4.0148" /> kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva. Na pana bhagavā milakkhasadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Tepi attano samānasaṇṭhānameva passanti. <hi rend="bold">Yādisako tesaṃ saro</hi>ti te chinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena kathetī’’ti nesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha <hi rend="bold">ko nu kho aya</hi>nti ‘‘imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena ākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo udāhu <pb ed="M" n="3.0247" /> manusso’’ti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotīti anāgataṃ paṭicca deseti. <hi rend="bold">Anekasataṃ brāhmaṇaparisa</hi>ntiādinaṃ soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.</p>

<p rend="subhead">10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="70"><hi rend="paranum">70</hi><hi rend="dot">.</hi> Dasame <hi rend="bold">nisīdana</hi>nti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. <hi rend="bold">Udenaṃ cetiya</hi>nti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati. <hi rend="bold">Gotamakā</hi>dīsupi eseva nayo. <hi rend="bold">Bhāvitā</hi>ti vaḍḍhitā. <hi rend="bold">Bahulīkatā</hi>ti <pb ed="V" n="3.0246" /> punappunaṃ katā. <hi rend="bold">Yānīkatā</hi>ti <pb ed="P" n="4.0149" /> yuttayānaṃ viya katā. <hi rend="bold">Vatthukatā</hi>ti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. <hi rend="bold">Anuṭṭhitā</hi>ti adhiṭṭhitā. <hi rend="bold">Paricitā</hi>ti samantato citā suvaḍḍhitā. <hi rend="bold">Susamāraddhā</hi>ti suṭṭhu samāraddhā.</p>

<p rend="bodytext">Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento <hi rend="bold">tathāgatassa kho</hi>tiādimāha. Ettha <hi rend="bold">kappa</hi>nti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. <hi rend="bold">Kappāvasesaṃ vā</hi>ti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi, punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā, tato ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘āyukappo’’ti, idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto</hi>ti ettha <hi rend="bold">ta</hi>nti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva <pb ed="P" n="4.0150" /> nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi <pb ed="M" n="3.0248" /> yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti. Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Māro pāpimā</hi>ti ettha satte anatthe niyojento māretīti <hi rend="bold">māro. Pāpimā</hi>ti tasseva vevacanaṃ <pb ed="V" n="3.0247" />. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. <hi rend="bold">Bhāsitā kho panesā</hi>ti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya – ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante’’tiādimāha.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <pb ed="P" n="4.0151" /><hi rend="bold">viyattā</hi>ti maggavasena byattā, tatheva <hi rend="bold">vinītā,</hi> tathā <hi rend="bold">visāradā. Bahussutā</hi>ti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti <hi rend="bold">bahussutā</hi>. Tameva dhammaṃ dhārentīti <hi rend="bold">dhammadharā</hi>. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. <hi rend="bold">Dhammānudhammappaṭipannā</hi>ti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. <hi rend="bold">Sāmīcippaṭipannā</hi>ti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. <hi rend="bold">Anudhammacārino</hi>ti anudhammaṃ caraṇasīlā. <hi rend="bold">Sakaṃ ācariyaka</hi>nti attano ācariyavādaṃ. <hi rend="bold">Ācikkhissantī</hi>tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. <hi rend="bold">Sahadhammenā</hi>ti sahetukena sakāraṇena vacanena. <hi rend="bold">Sappāṭihāriya</hi>nti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Brahmacariya</hi>nti <pb ed="M" n="3.0249" /> sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. <hi rend="bold">Iddha</hi>nti samiddhaṃ jhānassādavasena. <hi rend="bold">Phīta</hi>nti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. <hi rend="bold">Vitthārika</hi>nti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. <hi rend="bold">Bāhujañña</hi>nti <pb ed="P" n="4.0152" /> bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. <hi rend="bold">Puthubhūta</hi>nti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? <hi rend="bold">Yāva devamanussehi suppakāsita</hi>nti, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho. <hi rend="bold">Appossukko</hi>ti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjī</hi>ti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva <pb ed="V" n="3.0248" /> pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. <hi rend="bold">Mahābhūmicālo</hi>ti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. <hi rend="bold">Bhiṃsanako</hi>ti bhayajanako. <hi rend="bold">Devadundubhiyo ca phaliṃsū</hi>ti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Udānaṃ udānesī</hi>ti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti, tassokāso <pb ed="P" n="4.0153" /> mā hotu, bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.</p>

<p rend="bodytext">Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti <hi rend="bold">tulaṃ</hi>. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti <hi rend="bold">atulaṃ</hi>. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. <hi rend="bold">Sambhava</hi>nti sambhavahetubhūtaṃ, rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti <pb ed="M" n="3.0250" /> attho. <hi rend="bold">Bhavasaṅkhāra</hi>nti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. <hi rend="bold">Avassajī</hi>ti vissajjesi. <hi rend="bold">Munī</hi>ti buddhamuni. <hi rend="bold">Ajjhattarato</hi>ti niyakajjhattarato. <hi rend="bold">Samāhito</hi>ti upacārappanāsamādhivasena samāhito. <hi rend="bold">Abhindi kavacamivā</hi>ti kavacaṃ viya abhindi. <hi rend="bold">Attasambhava</hi>nti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse <pb ed="P" n="4.0154" /> mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti.</p>

<p rend="bodytext">Atha vā <hi rend="bold">tula</hi>nti tulento tīrento. <hi rend="bold">Atulañca sambhava</hi>nti nibbānañceva sambhavañca. <hi rend="bold">Bhavasaṅkhāra</hi>nti bhavagāmikammaṃ. <hi rend="bold">Avassaji munī</hi>ti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? <hi rend="bold">Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ</hi>. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya <pb ed="V" n="3.0249" /> samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Yaṃ mahāvātā</hi>ti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā. <hi rend="bold">Vāyantī</hi>ti upakkhepakavātā nāma <pb ed="P" n="4.0155" /> uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati, puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ <pb ed="M" n="3.0251" /> pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva, bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Mahiddhikā mahānubhāvā</hi>ti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā. <hi rend="bold">Parittā</hi>ti dubbalā. <hi rend="bold">Appamāṇā</hi>ti balavā. <hi rend="bold">So imaṃ pathaviṃ kampetī</hi>ti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. <hi rend="bold">Saṅkampetī</hi>ti samantato kampeti. <hi rend="bold">Sampakampetī</hi>ti tasseva vevacanaṃ. Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññasabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha, abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha, dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha, āyusaṅkhāraossajjane <pb ed="P" n="4.0156" /> kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha, parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo. Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>

<p rend="centre">Bhūmicālavaggo sattamo.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI>
